1 lipca 1944r. początek Akcji BURZA w Okręgach AK Wilno i Nowogródek

czwartek, 26 czerwca 2014

1 lipca 1944r. początek Akcji BURZA w Okręgach AK Wilno i Nowogródek

1 lipca 1944r. tuż przed wkroczeniem Armii Sowieckiej w granice przedwojennych województw kresowych Polski podzielonej paktem Ribbentrop - Mołotow w sierpniu 1939r. rozpoczęła ęię Akcja Burza w Okręgach Wilno i Nowogródek AK. W następstwie paktu Ribbentrop - Mołotow na tzw. konferencjach pokojowych po zakończonej wojnie nie zwrócono Polsce ziem zagrabionych przez Sowietów oraz nie utworzono wolnej Ukrainy, Białorusi, Litwy. Wolnych państw, o utworzeniu których mówił już marszałek Józef Piłsudski. Oddano je we władanie światowego reżimu komunistycznego.

W maju 1944r. Komenda Główna AK po doświadczeniach Akcji Burza na Wołyniu zadecydowała o opanowaniu przede wszystkim Wilna, aby przypomnieć Wolnemu Światu, jak się wówczas mówiło o wielowiekowej polskość kresów wschodnich.

- Akcja Burza rozpoczęła się 15 stycznia 1944r na Wołyniu Kresach II RP

Przeprowadzona koncentracja oddziałów AK Okręgu Wileńskiego i Nowogródzkiego celem wyzwolenia Wilna nazwano Operacją Ostra Brama.
Na początku czerwca zadecydowano o połączenia Okręgów Wileńskiego i Nowogródzkiego, na czele których Komendantem został płk Aleksander Krzyżanowski ps. Wilk (zmarł w więzieniu w komunistycznej Polsce).
Plan Operacji Ostra Brama czyli zdobycia Wilna zakładał uderzenie na miasto pięciu Zgrupowań Okręgów AK Wileńskiego i Nowogródzkiego, wspartych w mieście garnizonem AK.

   6 czerwca 1944r. ujawniono Dowództwo Zgrupowań Okręgów Wileńskiego i Nowogródzkiego przed Sowietami, które stacjonowało w Dziewieniszkach z osłoną 8 Wileńskiej Brygady AK i Oddział Rozpoznawczy KO por. Władysława Kitowskiego ps. Grom. Dowództwu bezpośrednio podlegały:
- Oddział Rozpoznawczy KO por. Groma liczący 120 żołnierzy,
- Oddział Dyspozycyjny Kedywu (pluton S) por. Florian Perepeczko ps. Promień liczący 80 żołnierzy,
- kompania osłony sztabu por. Piotr Górski ps. Ziemowit liczący 100 żołnierzy.
     Na Nowogródczyźnie równolegle z przygotowaniami do Operacji Ostra Brama od 1 lipca rozpoczęły się walki w ramach Akcji Burza.

- 700 km szlak bojowym znad Niemna przez Puszczę Kampinoską po lasy nad Pilicą Zgrupowanie Stołpecko-Nalibockie AK por. Adolf Pilch ps. Doliny

Siły Inspektoratu Baranowicze zostały wyłączone z Operacji Ostra Brama i od 2 lipca realizowały Akcję Burza w obwodach Baranowicze, Nieśwież i Słonim. Jego dwa bataliony 78 pułku piechoty por. Józefa Wierzbickiego ps. Józefa i cichociemnego por. Stanisława Wintera ps. Stanleya wysadziły most na rzece Iszka i walczyły koło Nowej Myszy. Jedna z kompanii wkroczyła do Klecka. 4 batalion 77 pp, 2 szwadron 26 p.uł. i kompania lotnicza wyruszyły 5 lipca z Bielicy nad Niemnem. Przy przekraczaniu szosy Lida - Grodno rozbiły kolumnę niemiecką, następne walczyły koło Żyrmun z niemiecką kompanią piechoty. Jedna z grup batalionu koło Śliżun stoczyła walkę z oddziałami ROA. 8 batalion 77 pp por. Józefa Zwinogrodzkiego ps. Turkucia w Dokudowie stoczył walkę z batalionem niemieckim.
   W ramach Operacji Ostra Brama utrzymywał był odpowiedzialny za utrzymanie dwóch przepraw na Niemnie. 5 lipca batalion przegrupował się pod Wilno.
- 12 Oszmiańska Brygada AK por. Hieronima Romanowskiego ps. Cerbera walczyła z Niemcami koło Szyłowicz, Wierebuszek na drodze Boruny-Holszany.
- 13 Mołodeczańska Brygada AK por. Adama Walczaka ps. Nietoperza zlikwidowała posterunki policji w Bienicy i Markowie, uderzyła na posterunki wojskowe w Sakowicach i w Listopadach.
- Zgrupowanie nr 2 Okręgu Wilno AK mjr. Węgielnego operowało na drogach Podbrodzie – Święciany i Kiemieliszki – Podgrodzie oraz na linii kolejowej Podbrodzie – Postawy.
- 24 Brygada AK Dryświaty por. Kazimierza Krauzego ps. Wawrzecki opanowała 8 lipca Opsę.
6 lipca nie wszystkie oddziały dotarły na pozycje wyjściowe do ataku celem wyzwolenia Wilna.
12 Brygada AK rozkaz do udziału w operacji Ostra Brama otrzymała będąc w okolicach Holszan. Zgodnie z rozkazem miała opanować lotnisko na Porubanku. Podczas przekraczania drogi Boruny - Holszany stoczyła bój z Niemcami, rankiem 7 lipca dotarła do Szwajcar, gdzie ochraniała szpital polowy.
   W dniach 7 -13 lipca trwała bitwa o Wilno czyli Operacja Ostra Brama rozpoczęta atakiem oddziałów AK wspartych oddziałami Armii Sowieckiej.

   7 lipca 1944 r.
- 5 Wileńska Brygada AK mjr. Zygmunta Szedzielarza ps. Łupaszki przewidziana jako trzon Zgrupowania 5 Zachód odeszła spod Wilna,

- mjr Zygmunt Szendzielarz ps. Łupaszko zamordowany 8 lutego 1951r.

- 6 Wileńska Brygada AK mjr. Leona Koplewskiego ps. Konara pod Szwajcarami wspólnie z 12 Brygadą uwolniły ok. 4 tys. jeńców z obozu w Mińsku maszerujących w konwoju na Zachód. 6 Wileńska Brygada AK stacjonowała na południowym skraju Puszczy Rudnickiej w gotowości bojowej, a jej 3 kompania Ziemowita odeszła do ochrony sztabu polowego Okręgu Wileńsko-Nowogródzkiego. Rozkaz nakazywał brygadzie opuszczenie rejonu Orany - Ejszyszki i do wieczora 7 lipca ześrodkowanie się pod Wilnem, gdzie jako odwód dowództwa miała zająć pozycje na Trakcie Czarnym i osłaniać oddziały nacierające od wschodu,
- Zgrupowanie 2 Północ mjr. Węgielnego operujące na północny wschód od Wilna współdziałało z 277 Dywizją gen. Gładyszewa walcząc w okolicach Mejzagoły,Gładkiszek, Suderwy, pod Gładkiszkami zdobyto baterię dział, a później z sowietami wyparto przeciwnika z Mejszagoły.
- Zgrupowanie nr 4 Południe znajdowały się w Puszczy Rudnickiej,
- 7 Wileńska Brygada AK por. Wilhelma Tupikowskiego ps. Wilhelma, 2 batalion 77 pp por. Krysi i 7 batalion 77 pp por. Ostoji rozbroiły kilka niemieckich pododdziałów oraz toczyły boje pod Chazbiejowicami, Rakliszkami i Ejszykami.

- por Jan Borysewicz "Krysia" - chłop budzący strach u sowieckiego okupanta

- Żołnierz Wyklęty Nowogródzkiej AK ps. Mały na ziemi zgorzeleckiej

   13 lipca 1944 r.
   w rejonie Krawczuny – Nowosiółki prowadzono krwawe walki z grupą gen. Stahela, która przebijała się z Wilna i oddziałami ppłk. Tolsdorfa. Niemcy ponieśli poważne straty oraz poległo ponad 100 żołnierzy AK.
W tym czasie zawarte zostało porozumienie przez ppłk Krzyżanowskiego ps. Wilka z dowódcą 3 Frontu Białoruskiego gen. Iwanem Czerniachowskim, które kreślało punkt koncentracji Zgrupowań AK w rejonie Turgiel, Taboryszek i Wołkorabiszek. Celem ppłk. Krzyżanowskiego było odtworzenie 19 Dywizji Piechoty, Wileńskiej Brygady Kawalerii i batalionu pancerno-motorowego.
   Przeformowane oddziały miały walczyć z Niemcami podporządkowane operacyjnie dowództwu Armii Sowieckiej.

   17 lipca 1944 r.
   w Boguszach Sowieci aresztowali Komendanta Okręgu AK Wileńskiego płk. Krzyżanowskiego ps. Wilk, Komendanta Okręgu Nowogródzkiego płk Szydłowskiego, oficerów sztabu i dowództwa.
W tym czasie jednocześnie Wileńskie i Nowogródzkie Oddziały AK przemieszczające się w kierunku Puszczy Rudnickiej do ustalonego miejsca koncentracji zostały rozbrojone przez sowiecki 86 pułk NKWD wojsk pogranicznych.
   Ok. 4 - 5 tys. żołnierzy AK zostało uwięzionych w obozach w Miednikach Królewskich i Riazaniu. Po czym zostali wywiezieni w głąb Rosji Sowieckiej do Kaługi.

- Kpr. podch. Pirat plutonu szturmowego 1 Wileńskiej Brygady Juranda AK, uhonorowany Krzyżem Walecznych, mieszkaniec ziemi zgorzeleckiej

Żołnierze, którzy przeżyli sowiecki raj ludu pracującego miast i wsi wrócili do Polski w latach 1946 - 47.
Oddziały AK, które nie doszły na koncentrację i ocalały były likwidowane przez 6 i 10 Dywizję NKWD pod Borowem, Poddubiczami i Surkontami.

21 sierpnia 1944r. pod Surkontami poległ żołnierz WP września 1939r, wydzielonego oddziału WP mjr. Hubala, PSZ na Zachodzie - cichociemny, Komendant Okręgu Nowogródzkiego AK ppłk Maciej Kalenkiewicz ps. Kotwicz.

Płyta pamięci we wrocławski
Kościele Garnizonowym ufundowana przez żołnierzy płk. Kotwicza

Pozostali przy życiu żołnierze i oddziały w tym m.in.:
- Bolesław Piasecki z żołnierzami z batalionu przedarł się na zachód do Warszawy,
- oddziały por. Pilcha ps. Góra, Dolina przedostały się do Puszczy Kampinoskiej,

- Bitwa pod Jaktorowem - epilog żołnierza AK mieszkańca ziemi zgorzeleckiej

- oddziały 4 Wileńskiej Brygady AK mjr Szyndzielarza ps. Łupaszki przebijała się na zachód, gdzie podjęly walkę z sowietami i polskimi bolszewikami, na terenie woj. podlaskiego, olsztyńskiego i pomorskiego, działając jako 5 i 6 Wileńska Brygada AK,

- Szwadron Zdzisława Badochy ps. Żelaznego 5 Wileńskiej Brygady AK mjr. Łupaszki na Warmii i Mazurach

- 6 Wileńska Brygada AK - WiN 1946–1952

- część żołnierzy kresowych podjęła walkę z sowietami na miejscu, w tym nasi lokali bohaterowie przyszli mieszkańcy Zgorzelca i okolic.

- Żołnierz Wyklęty Nowogródzkiej AK ps. Pożeracz, ocalały z rozbitego oddziału samoobrony wileńskiej por. Komara z Puszczy Rudnickiej do Zgorzelca

- Żołnierz Wyklęty Nowogródzkiej AK ps. Mały na ziemi zgorzeleckiej

19 stycznia 1945 roku

Armia Krajowa została rozwiązana. Nie zakończyła się jednak działalność kresowych struktur niepodległościowych w Okręgu Nowogródzkim oraz na Wileńszczyźnie, gdzie wyniszczająca działalność komunistycznego okupanta sowieckiego skierowana została przede wszystkim przeciwko mieszkającym Polakom.

- Ośrodek Mobilizacyjny Okręgu Wileńskiego AK 1944 - 1948 cz. 1

- Legenda wileńskiej AK, fałszerz, przeor o. Marian

- Żołnierz Wyklęty Wileńskiej AK ps. Józef na ziemi zgorzeleckiej