Narodowe Zjednoczenie Wojskowe zostało powołane do życia w drugiej połowie listopada 1944r. Miało to miejsce podczas posiedzenia Prezydium ZG SN z udziałem oficerów NOW-AK oraz NSZ-AK w Grodzisku Mazowieckim. W spotkaniu załozycielskim brali udział m.in. Aleksander Zwierzyński ps. Emil, Jan Matłachowski ps. Ostoja, Kazimierz Kobylański ps. Jerzy, August Michałowski ps. Roman, Zbigniew Stypułkowski ps. Zbyszek, ppłk. Władysław Owoc ps. Fructus (po. KG NOW), ppłk. Albin Rak ps. Lesiński (KG NSZ-AK), ppłk. Tadeusz Danilewicz (szef sztabu KG NSZ-AK), por. Adam Mirecki (Okręg Rzeszowski NOW), por. Tadeusz Maciński (Okręg Stołeczny SN oraz NOW. W wyniku połączenia usamodzielnionej Narodowej Organizacji Wojskowej (NOW) z AK z Narodowymi Siłami Zbrojnymi (NSZ) scalonymi z AK powstała podziemna organizacja wojskowa powołana przez Stronnictwo Narodowe (Ruch Narodowy do 1919r., Związek Ludowo -Narodowy do 1928r.) w celu organizowania oraz prowadzenia walki zbrojnej w ramach samoobrony, wywiadu, propagandy z sowieckim okupantem i ich komunistyczną agenturą.
Uważano, że podziemie nie będzie miało większego wpływu na losy Polski, gdyż te rozstrzygną się podczas negocjacji dyplomatycznych pod naciskiem aliantów albo w wyniku kolejnej wojny państw zachodu z Sowietami.
Uważano, że podziemie nie będzie miało większego wpływu na losy Polski, gdyż te rozstrzygną się podczas negocjacji dyplomatycznych pod naciskiem aliantów albo w wyniku kolejnej wojny państw zachodu z Sowietami.
Upadek Powstania Warszawskiego spowodował załamanie się struktur wszystkich działających konspiracji niepodległościowych na obszarze okupowanej Polski. Uległy znacznemu lub całkowitemu zniszczeniu:
- struktury poszczególnych Komend Głównych, a co się z tym wiąże decyzyjność, zginęło do 90% stanów osobowych oficerów odpowiedzialnych za koordynowanie pracami poszczególnych wydziałów, komórek,
- drukarnie konspiracyjne nie odtworzone już w kolejnych latach z powodu braku środków i wykwalifikowanego personelu, co znacznie ograniczyło możliwości drukowania i kolportażu prasy konspiracyjnej.
- drukarnie konspiracyjne nie odtworzone już w kolejnych latach z powodu braku środków i wykwalifikowanego personelu, co znacznie ograniczyło możliwości drukowania i kolportażu prasy konspiracyjnej.
- łączność ze strukturami politycznymi oraz wojskowymi Okręgów na obszarze Polski,
- zasoby finansowe zapewniające wsparcie dla funkcjonowania struktur i żołnierzy, aresztowanych ich rodzin.
- zasoby finansowe zapewniające wsparcie dla funkcjonowania struktur i żołnierzy, aresztowanych ich rodzin.
W dniach 4 -11 lutego 1945r., kiedy w Jałcie Józef Stalin, Franklin Roosevelt i Winston Churchill dzielili Europę, w Łodzi formowano Komendę Główną Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, jedną z największych organizacji antykomunistycznych działających w tzw. drugiej konspiracji zwaną obecnie często Powstaniem Antykomunistycznym, która rozpoczęła działalność w marcu 1945r., a siedzibę polityczną Stronnictw Narodowego przeniesiono do Krakowa. Odziały zbrojne NZW prowadziły akcje skierowane przeciwko komunistycznym siłom represji PRL-u Korpus Bezpieczeństwa Wewnętrznego KBW, Urząd Bezpieczeństwa UB, ORMO, MO oraz sowieckiej NKWD.
Oddziały partyzanckie NZW od lipca 1945r. wchodziły w skład pionu bojowego tzw. Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS), na których barkach spoczywał ciężar walki zbrojnej z komunistami. Początkowo oddziały liczyły 200-300 partyzantów. Najwięcej oddziałów NZW PAS funkcjonowało na terenie:
- północnego Mazowsza, - Białostockiego, - Lubelskiego, - Rzeszowskiego, - Podlasia, czyli obecnie na terenach tzw. Polski B.
Do podstawowych zadań oddziałów NZW PAS należała:
Oddziały partyzanckie NZW od lipca 1945r. wchodziły w skład pionu bojowego tzw. Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS), na których barkach spoczywał ciężar walki zbrojnej z komunistami. Początkowo oddziały liczyły 200-300 partyzantów. Najwięcej oddziałów NZW PAS funkcjonowało na terenie:
- północnego Mazowsza, - Białostockiego, - Lubelskiego, - Rzeszowskiego, - Podlasia, czyli obecnie na terenach tzw. Polski B.
Do podstawowych zadań oddziałów NZW PAS należała:
- samoobrona, w tym zagrożonej ludności cywilnej
- wykonywanie wyroków śmierci na komunistycznych członkach PPR, funkcjonariuszach UB oraz ich współpracownikach,
- uwalnianie więźniów z komunistycznych więzień, - wykonywanie wyroków śmierci na komunistycznych członkach PPR, funkcjonariuszach UB oraz ich współpracownikach,
- zdobywanie broni i funduszy,
- ochrona majątku narodowego przed sowiecką grabieżą,
- prowadzenie akcji ekspropriacyjnych.
Jednym z największych sukcesów zbrojnych oddziałów NZW jest bitwa pod Kuryłówka, która odbyła się 6 maja 1945 r. pomiędzy zgrupowaniem oddziałów NZW Okręgu Rzeszowskiego pod dowództwem mjr. Franciszka Przysiężniaka ps. Ojciec Jan oficera artylerii WP, NOW, a sowiecką grupą NKWD.
- 7 maj 1945r. największa zwycięska bitwa oddziałów NOW z Sowietami pod Kuryłówką
Straty osobowe oddziałów NZW spowodowane walkami i aresztowaniami do końca lat 40 udawało się odtwarzać, gdyż z powodu terroru komunistycznego napływało wielu ochotników i ludzi "spalonych". Jedną z metod walki komunistów z konspiracją antykomunistyczną była działalność tzw. band złożonych się z funkcjonariuszy UB, KBW, którzy udawali oddziały partyzanckie i prowadzili działalność, która obciążała podziemie niepodległościowe i przedstawiła je w złym świetle w społeczeństwie.
- Żołnierze NOW/NZW/APwK z Wadowic w dolnośląskim Gryfowie Śląskim cz. 1 Historia NOW w skrócie
Pomimo obław i pacyfikacji z udziałem grup operacyjnych UB i NKWD oraz regularnych jednostek wojskowych LWP, do pocz. lat 50. utrzymywały się w terenie oddziały NZW, składające się z najczęściej kilku - kilkunastu partyzantów, szczególnie na Białostocczyźnie i Mazowszu.
Na tych terenach też najdłużej utrzymywały się komendy powiatowe NZW: Maków Mazowiecki – do sierpnia 1950 r., Ciechanów – do kwietnia 1951 roku, Kolno – do kwietnia 1952 roku, Bielsk Podlaski – do jesieni 1956 r. W późniejszych latach w terenie utrzymywali się jedynie pojedynczy partyzanci NZW, jak Michał Krupa ps.Wierzba, który przetrwał w konspiracji do lutego 1959 roku, Andrzej Kiszka ps. Dąb, który ukrywał się w leśnym bunkrze koło Huty Krzeszowskiej aż do 31 grudnia 1961r.
Głównymi celami polityczno - wojskowymi Narodowego Zjednoczenia Wojskowego były m.in.:
- prowadzenie walki zbrojnej o wyzwolenie Polski spod komunistycznej władzy,
- odbudowa suwerennej Polski z przedwojenną granicą wschodnią i zachodnią na rzece Odra i Nysa Łużycka. Na tych terenach też najdłużej utrzymywały się komendy powiatowe NZW: Maków Mazowiecki – do sierpnia 1950 r., Ciechanów – do kwietnia 1951 roku, Kolno – do kwietnia 1952 roku, Bielsk Podlaski – do jesieni 1956 r. W późniejszych latach w terenie utrzymywali się jedynie pojedynczy partyzanci NZW, jak Michał Krupa ps.Wierzba, który przetrwał w konspiracji do lutego 1959 roku, Andrzej Kiszka ps. Dąb, który ukrywał się w leśnym bunkrze koło Huty Krzeszowskiej aż do 31 grudnia 1961r.
- prowadzenie walki zbrojnej o wyzwolenie Polski spod komunistycznej władzy,
Program Narodowego Zjednoczenia Wojskowego sformułował w rozkazie z 1
września 1945r. płk Tadeusz Danilewicza ps. Kuba (ur. 21 września
1895r., zm. 21 listopada 1972r. od 1 grudnia 1945r. Komendant Główny
NZW, w którym pisał:
- walczymy o pełne wyzwolenie Polski spod okupacji i wpływów sowieckich,
- prowadzimy walkę o całość ziem wschodnich w granicach z 1939r.
- z walki o Wielką Polskę nie rezygnujemy pod wpływem terroru Rosji Sowieckiej i jej komunistycznej agentur w Polsce.
Kolejnymi Komendantami Głównymi Narodowego Zjednoczenia Wojskowego byli:
- ppłk Albin Walenty Rak ps. Lesiński (ur. 13 lutego 1898r. w Krotoszynie zm. 31 maja 1960r. w Ostrowie Wielkopolski) od listopada 1944r. do stycznia 1945r.,
- ppłk Władysław Owoc ps. Paweł (ur. 30 marca 1887r. w Brzozowie, zm. 8 kwietnia 1980r. Paryżu) od stycznia do marca 1945r.,
- kpt. Włodzimierz Marciszewski ps. Gorczyca (ur. 19 stycznia 1891r. w Warszawie, zabity wyrokiem WSR w Warszawie 10 marca 1948r. przez komunistów w więzieniu mokotowskim) od listopada 1945r. do lutego 1946r.
W marcu i kwietniu 1946r. aresztowania UB rozbiły prawie całą Komendę Główną i niektóre komendy okręgowe. To spowodowało kolejne zmiany i na czele Komendy Głównej NZW stanął
- walczymy o pełne wyzwolenie Polski spod okupacji i wpływów sowieckich,
- prowadzimy walkę o całość ziem wschodnich w granicach z 1939r.
- z walki o Wielką Polskę nie rezygnujemy pod wpływem terroru Rosji Sowieckiej i jej komunistycznej agentur w Polsce.
Kolejnymi Komendantami Głównymi Narodowego Zjednoczenia Wojskowego byli:
- ppłk Albin Walenty Rak ps. Lesiński (ur. 13 lutego 1898r. w Krotoszynie zm. 31 maja 1960r. w Ostrowie Wielkopolski) od listopada 1944r. do stycznia 1945r.,
- ppłk Władysław Owoc ps. Paweł (ur. 30 marca 1887r. w Brzozowie, zm. 8 kwietnia 1980r. Paryżu) od stycznia do marca 1945r.,
- kpt. Włodzimierz Marciszewski ps. Gorczyca (ur. 19 stycznia 1891r. w Warszawie, zabity wyrokiem WSR w Warszawie 10 marca 1948r. przez komunistów w więzieniu mokotowskim) od listopada 1945r. do lutego 1946r.
W marcu i kwietniu 1946r. aresztowania UB rozbiły prawie całą Komendę Główną i niektóre komendy okręgowe. To spowodowało kolejne zmiany i na czele Komendy Głównej NZW stanął
- płk Bronisław Banasik ps. Stefan (do stycznia 1948r.), który był zarazem ostatnim komendantem NZW. Po odbyciu wieloletniego wyroku zamieszkał w Przemkowie w obecnym woj. lubuskim, ówczesnym zielonogórskim, niedaleko Głogowa, Lubina na Dolnym Śląsku. Kolejne Komendy Główne nie były już odtwarzane w takiej skali, jak na początku.
- Komendant Główny NZW płk Bronisław Banasik ps. Stefan mieszkaniec Przemkowa w Lubuskiem
Tysiące żołnierzy walczyło nadal nie mając szansy w kolejnych tzw. amnestiach, gdyż ujawnienie groziło aresztowaniem, zamordowaniem. Struktura Narodowego Zjednoczenia Wojskowego cały kraj dzielił na Obszary, Okręgi, Powiaty. Część okręgów występowała pod nazwą Narodowej Organizacji Wojskowej NOW. Z planowanych pięciu Obszarów utworzono I - Warszawski, II - Lubelski i V - Pomorski. Najdłużej walczyły oddziały NZW PAS na Podlasiu i Mazowszu, a do 1956r. Komenda Bielsk Podlaski.
W Obszarach wydzielono następujące Okręgi:
Obszar I Warszawski:
- czerwiec - październik 1945r. - mjr Mieczysław Grygorcewicz ps. Ostromir, Miecz,
- październik 1945r. - marzec 1946r.- mjr Marian Kamiński ps. Rawicz,
Okręg Warszawa – miasto (podlegał KG NZW):
- grudnia 1945r. - ppor. Stefan Nowaczek ps. Wilk,
W Obszarach wydzielono następujące Okręgi:
Obszar I Warszawski:
- czerwiec - październik 1945r. - mjr Mieczysław Grygorcewicz ps. Ostromir, Miecz,
- październik 1945r. - marzec 1946r.- mjr Marian Kamiński ps. Rawicz,
Okręg Warszawa – miasto (podlegał KG NZW):
- grudnia 1945r. - ppor. Stefan Nowaczek ps. Wilk,
Okręg XVI Mazowsze:
powiaty Ostrołęka, Przasnysz, Ciechanów, Pułtusk, Maków Mazowiecki, Kolno
- czerwiec 1945r. - kwiecień 1947r. - kpt. Zbigniew Kulesza ps. Młot, Grawicz, Oleśnicki,
chor. Józef Kozłowski ps. Las, Vis.
zmiana kryptonimu XVI Okręgu NZW na "Orzeł"
- kwiecień 1947r. - czerwiec 1948r.- pchor. Witold Borucki ps.Dąb, Babinicz (Komendant Powiatu Tęcza) do sierpnia 1949r.,
- do kwietnia 1951r. - st.sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz ps. Rój (Komendant Powiatu Wisła)
- do maja 1952r. - chor. Hieronim Rogiński ps. Róg (Komendant Powiatu Łuków)
Okręg III Białystok:
- czerwiec - wrzesień 1945r. - mjr M. Grygorcewicz,
- wrzesień 1945r - marzec 1946r. - mjr Jan Szklarek ps. Roja, Kotwicz,
- marzec 1946r - lipiec 1948r. - płk Władysław Żwański ps. Błękit,
- lipiec 1948r. - grudzień 1949r. - por. Kazimierz Żebrowski ps. Bąk, podporządkował sobie okręgi powiatowe Łomża, Ostrów Mazowiecka i Wysokie Mazowieckie.
Okręg XXIII Mazowsze Zachodnie:
- 1946 r. - 26 września 1948r. - por. Stefan Bronarski ps. Roman,
- wrzesień 1945r - marzec 1946r. - mjr Jan Szklarek ps. Roja, Kotwicz,
- marzec 1946r - lipiec 1948r. - płk Władysław Żwański ps. Błękit,
- lipiec 1948r. - grudzień 1949r. - por. Kazimierz Żebrowski ps. Bąk, podporządkował sobie okręgi powiatowe Łomża, Ostrów Mazowiecka i Wysokie Mazowieckie.
Okręg XXIII Mazowsze Zachodnie:
- 1946 r. - 26 września 1948r. - por. Stefan Bronarski ps. Roman,
Obszar II Lubelski:
- do marca 1946r. - ppłk Tadeusz Zieliński ps. Wujek, Dyzma, Zielonka,
Okręg IV Lublin:
- do marca 1946 r. - ppłk T. Zieliński,
- marzec - sierpień 1946r. - kpt. Anioł Kazimierz Kozłowski ps. Powron, Wron, Pohroń,
- do 1950 r. - mjr Karol Sęk ps. Rolka, Jakub,
Okręg V Rzeszów kryptonim Dniestr
Okręg IV Lublin:
- do marca 1946 r. - ppłk T. Zieliński,
- marzec - sierpień 1946r. - kpt. Anioł Kazimierz Kozłowski ps. Powron, Wron, Pohroń,
- do 1950 r. - mjr Karol Sęk ps. Rolka, Jakub,
Okręg V Rzeszów kryptonim Dniestr
- maj - październik 1945r. - prof. Józef Sałabun ps. Grom,
- październik 1945r. - kwiecień 1947r.- kpt. Piotr Woźniak ps. Wir. (żołnierz AK Tarnopol, aresztowany przez w 1948, skazany 2 razy na śmierć, więziony do 1956, zm. w Bytomiu)
Okręg Podlasie:
- do kwietnia 1946r. - Wincenty Pic ps. Łaska,
- kwiecień 1946r. - grudzień 1950r.- mjr Karol Sęk ps. Rolka.
Obszar III – nie został zorganizowany
Okręg VI Kielce:
- październik 1945r. - mjr Stefan Figurski ps. Zenon,
- październik 1945r. - jesieni 1946r. - kpt. NN ps. Romuald,
Okręg VII Kraków:
- kwiecień 1946r. por. Jerzy Hass ps. Robert,
Okręg VIII Śląsk: Komenda PAS
- marzec 1946r. - por. Mikołaj Kuroczkin ps. Pollus.
Obszar IV – nie został zorganizowany
Okręg IX Łódź: Komenda PAS
- marzec 1946r. -por. Antonim Kularskim ps. Magister,
Okręg X Poznań:
- mjr Leon Klencer (Klesner?) ps. Jan,
Okręg XI Opole:
- kpt. dr Stanisław Józefowicz ps. Wit, Radwan.
Obszar V Pomorski:
- do grudnia 1945r. mjr F. Przysiężniak ps. Marek,
Okręg XII Gdańsk-Morski: krypt. Semper Fidelis Victoria,- mjr Stanisław Pietrasiewicz ps. Orlicz, Orski (sierpień 1945r. - maj 1946r.)
Okręg XIII Pomorze:
- grudnia 1945r. - mjr F. Przysiężniak ps. Marek,
- grudzień 1945r. - czerwiec 1946r.- mjr Stefan Jakubowski ps. Topór,
Okręg XIV Szczecin: Komenda PAS
- 1946r. z NN ps. Henryk,
artykuły powiązane:
Komendant Główny NZW płk Bronisław Banasik ps. Stefan mieszkaniec Przemkowa w Lubuskiem
Zapluty karzeł reakcji - żołnierz Tarnopol AK, Rzeszów NZW
Historia Roja, czyli w ziemi lepiej słychać
XVI Okręg Warszawski NZW Orzeł
23 Okręg Narodowego Zjednoczenia Wojskowego
Źródło:
Zeszyt Naukowy nr 26 OTN pdf
Historia NZW Warszawa
Narodowe Zjednoczenie Wojskowe - Wikipedia
Narodowa Organizacja Wojskowa Wikipedia
Polska A i B - Wikipedia
Bitwa pod Kuryłówką - Wikipedia
Fundacja Obowiązek Polski
www.depot.ceon.pl Operacja Kryptonim P Likwidacja XVI Okręgu Orzeł NZW pdf
Stowarzyszenie Byłych Żołnierzy Walczącego Podziemia "Niepokonani"
nsz.com.pl/narodowe-zjednoczenie-wojskowe-1945-1956
nowahistoria.interia.pl/prl/wsrod-mazowieckich-lak-pamieci-zolnierzy-organizacji-narodowych
