piątek, 6 lutego 2026

Żołnierze NOW/NZW/APwK z Wadowic w dolnośląskim Gryfowie Śląskim cz. 5 Armia Polska w Kraju w Krakowie.

    Armia Polska w Kraju, to organizacja zbrojna o charakterze antykomunistycznym działająca w woj. krakowskim w latach 1946 - 47 pod kierownictwem oficera Inspektoratu AK Kraków ppłk Aleksandra Dellmana ps. Dziadek, Urban, Stasiak. 
    Po wkroczeniu Sowietów doszło do rozbicia przez NKWD i UB największych polskich organizacyjnych niepodległościowych, co spowodowało, że pozostały liczne grupy, oddziały, które straciły kontakt ze swoim kierownictwem. 
    Powstawać zaczęły nowe struktury lokalne, ogólnokrajowe. które odtwarzały zerwane struktury poakowskie, narodowe, ludowe, grup leśnych o lokalnym charakterze.     W tym czasie wielu żołnierzy dążyło także do wyjścia z konspiracji, do ujawnienia się, do podjęcia normalnego życia lub już je podjęło w komunistycznej rzeczywistości. 
     
W latach 1945 – 46 w Małopolsce południowej oraz na Podhalu 
podziemie niepodległościowe stanowiło jedyną legalną władzę. 
W 1945r. na terenie krakowskiego walczyło ok. 2200 żołnierzy 
konspiracji antykomunistycznej w ok. czterdziestu oddziałach.

    Jeszcze przed rozwiązaniem Armii Krajowej w okupowanej Polsce po wkroczeniu Sowietów na Obszar AK Lwów rozpoczęła działalność nowa organizacja Niepodległość tzw. NIE mająca na celu walkę z Sowietami i komunistami. 
 
    Ostatni rozkaz gen. Władysława Filipkowskiego Komendanta Obszaru AK Lwów wydany przed wyjazdem na rozmowy z Sowietami do Żytomierza 31 lipca 1944r. wyraźnie brzmiał: 

"O ile w ciągu kilku dni nie wrócę ze sztabem z Żytomierza, wszystkie struktury organizacyjne Obszaru schodzą do podziemia"  
    Od jesieni 1943r. organizacja NIE była tworzona i jednocześnie zakonspirowana w strukturach AK pod kierownictwem Komendanta Kedywu AK gen. bryg. Augusta Fieldorfa-Nila.

    W lipcu 1944r.  na Komendanta Okręgu NIE Kraków został wyznaczony mjr Marian Głut ps. Buk (do wojny starosta Nowego Targu, aresztowany w 1952r., zm. 1959r. w Krakowie, pochowany na cm. Rakowickim).  
    W maju 1945r. mjr Marian Głut ps. Buk podporządkował struktury NIE organizacji Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj (DSZ), którą kierował płk Antoni Sanojca (aresztowany w listopadzie 1945) i płk Franciszek Niepokólczycki.  Organizowanie DSZ rozpoczął w kwietniu 1945r. płk Franciszek Faix ps. Turnia (aresztowany 8.08.48 we Wrocławiu, gdzie zm. 7.04.1953r.), ale jeszcze we wrześniu 1945r. podpisał apel wzywający żołnierzy AK do ujawniania, co przyczyniło się, że w woj. krakowskim ujawniło się ok. 9 tys. żołnierzy AK. W niedługim czasie wielu z nich trafiło do więzień UB. 
    2 września 1945r. DSZ została przekształcona w Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość (WiN), które programowo prowadziło tylko działalność  polityczną i cywilną. 

    Odtwarzające się od wiosny 1945r. oddziały leśne, zbrojne grupy stawiały czoła obławom i pacyfikacjom prowadzonym przez komunistyczną UB i sowieckie NKWD. Nie udało się rozładować lasów do czerwca 1945r., kiedy powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z wicepremierem Stanisławem Mikołajczykiem z PSL-u. 
    Komuniści ogłosili, że jest to otwarcie, bez przemocy, represji i tropienia zaplutych karłów. Ujawniającym się i składającym broń obiecano powrót do normalnego życia, demokratyczne wybory. W tym czasie odtwarzane były już kolejne oddziały leśne jak Władysława Fajkowskiego ps. Śmiały i Franciszka Mroza ps. Żółw.
 
    W kwietniu 1945r. na żołnierzach Ludowej Straży Bezpieczeństwa z PSL oparł kadry Zgrupowania Partyzanckiego Błyskawica mjr. Józef Kuraś ps. Ogień. Dezerterując z UB  ściągał do siebie byłych żołnierzy, stanowiących także  obsady MO i UB. Uznał jak wielu, że walka zbrojna może mieć jeszcze realne znaczenie. 

„Walczyliśmy o Orła, teraz – o koronę dla Niego, 
hasłem naszym Bóg, Ojczyzna, Honor”.

    Do działań przeciwko Sowietom i komunistom równoległe włączyli się oficerowie Inspektoratu AK Kraków pod kierownictwem ppłk Wojciecha Waydy ps. Odwet, który swym działaniem objął także okolice oraz ziemię myślenicką i wadowicką do ujawnienia w maju 1945r. (aresztowany przez NKWD, zm. 29.05.1949 w Krakowie)
    Kolejno obowiązki przejął mjr/płk. Aleksander Delman ps. Urban, były kwatermistrz Inspektoratu AK. Mając wiedzę, że w terenie nadal są oddziały, grupy, żołnierze bez kierownictwa i możliwości rozpoczęcia normalnego życia. 
    Chodziło przede wszystkim o zdobycie funduszy, które pozwolą na wyprowadzenie żołnierzy z lasu oraz na zapomogi dla aresztowanych AK-owców i ich rodzin. Płk Dellman  organizował akcje ekspropriacyjne jak:
- w czerwcu 1945r. na krakowską Izbę Skarbową,
- 5 sierpnia 1945r. na kasę Miejskiej Kolei Elektrycznej przy ul. św. Wawrzyńca. 
    W akcjach  uczestniczył m.in. Eligiusz Wayda ps. Słoneczko, syn dowódcy 6 DP AK, który w maju 1945r. wrócił do lasu i stanął na czele kilkunastoosobowego oddziału zbrojnego przyjmując pseudonim Zbigniew. 
    Jednocześnie w okresie od lipca do października 1945r. rozwiązano większość grup zbrojnych, wielu żołnierzy AK się ujawniło w ramach tzw. amnestii. 
    Cześć żołnierzy, która wróciła do normalnego życia na wiosnę 1945r. jak Mieczysław Wądolny,  żołnierz Ludowej Straży Bezpieczeństwa BCH na Ziemi Wadowickiej wstąpiła do MO i UB, który po aresztowaniu zdołał uciec we wrześniu 1945r. i wrócił do lasu, tworząc oddział złożony z żołnierzy podobnie doświadczonych przez komunistów.
    11 sierpnia 1945r. płk. Dellman został aresztowany przez funkcjonariuszy UB w Krakowie, kiedy organizował swój wyjazd na Zachód. W śledztwie przyznawał się do kierowania grupą. Proces rozpoczął się 27 marca 1946r. i wyrok pięciu lat więzienia zapadł po dwóch dniach, który na mocy amnestii został anulowany.
    Na wiosnę 1946r. prześladowani, represjonowani żołnierze chwycili za broń, rozgoryczeni, oszukani i jeszcze bardziej nieugięci i niezłomni.
    Na przełomie maja i czerwca 1946r. płk Dellman utworzył organizację Armia Polska w Kraju (APwK), która miała stanowić wsparcie, zaplecze oraz koordynować działania oddziałów w walce z komunistami. Na czele APwK miał stać gen. NN ps. Warski, którego tożsamości nie ustalono, ale wskazywano na płk Euzebiusza Hausera, Komendant Okręgu Krakowskiego NZW, z którym ppłk. Dellman siedział w więzieniu. Siedziba sztabu od czerwca mieściła się w Krakowie, a jego skład stanowili m.in:
- adiutant komendanta kpt. Józef Madejski ps. Mat,
- ppor. Jadwiga Madejska ps. Jadzia (żona Mata),
- oficer inspekcyjny ppor. Mieczysław Loch ps. Jarema.
     
 W latach 1946–1947 w południowej Małopolsce i na Podhalu 
w oddziałach leśnych było 1 tys. - 1,5 tys. osób.

    Wiosną 1946 r. antykomunistyczne podziemie na terenie powiatu wadowickiego i myślenickiego podporządkowało się ponadregionalnej organizacji antykomunistycznej Armia Polska w Kraju. Dowódcą oddziałów powiatu wadowickiego został kpt. Stefan Sordyl ps. Zyndram, Niebora, któremu podlegały: 
- Burza, dowódca por. Mieczysław Wądolny ps. Mściciel, wschodnia część powiatu, 
- Błyskawica, dowódca sierż. Michał  Dudoń ps. Wicher, sierż. Franciszka Łuczaka ps. Wróbel, wschodnia część powiatu, 
- Huragan, dowódca ppor. Henryk Dołęgowski ps. San, rejon Babiej Góry, 
- Churagan, dowódca sierż. Jan Ziomkowski ps.  Śmiały, zachodnia część powiatu, 
- Błysk, dowódca ppor. Mieczysław Kozłowski ps. Bunt. 
    
    Kolejno APwK podporządkowały się w pow. myślenickim i krakowskim miejskim oddziały:
- Fanciszka Mroza ps. Bóbr,
- Zgrupowanie Partyzanckie Błyskawica mjr Józefa Kurasia ps. Ogień.

    Zgrupowanie mjr Ognia było największym w Małopolsce i w szczytowym momencie liczyło dziewięć kompanii. Pod koniec czerwca 1946r. Komenda Główna APwK mianowała mjr Ognia Komendantem oddziałów leśnych na Podhalu. 
 
    Oddział Błyskawica sierż. Michała Dudonia ps. Wicher, żołnierza oddziału AK Chełm powstał na początku 1946r. W ramach oddziału funkcjonowały samodzielne grupy/plutony: 
- I pluton Józefa Sieradzkiego ps Ryś, między Stryszowem a okolicami Skawiny;
- II pluton Tadeusza Kotuleckiego ps. Marian w okolicach Marcówki, Radziszowa i Sułkowic; 
- III pluton, oddział Dara, działający między Suchą a Jordanowem. 
    Pierwsze akcje przeprowadził wiosną 1946r. w rejonie Makowa Podhalańskiego i Suchej. Szerokim echem odbiły się akcje wykonane w okolicach Pcimia i w Sułkowicach.
    15 maja na zakopiance 60-osobowy oddział Błyskawicy pod dowództwem Dara i por. Mieczysława Sobolewskiego ps. Prut zabezpieczyli skrzyżowanie na wysokości Krzczonowa.  Na kilka godzin wstrzymali ruch, kontrolowali przejeżdżające samochody i furmanki w poszukiwaniu funkcjonariuszy UB oraz konfiskowali na rzecz podziemia towary należące do instytucji państwowych. Partyzanci zatrzymali czterech ubowców, których ostatecznie zwolnili. Po wycofaniu się, podczas postoju w Budzowie śmiertelnie ranny został Henryk Zajda ps. Grom.
 
    Oddział Błysk ppor Mieczysława Kozłowskiego ps. Bunt  działał do drugiej połowy 1946r. W tym okresie wykonał ponad 50 akcji, m.in. atakując posterunki MO, prowadząc akcje ekspropriacyjne. W czerwcu zginęła łączniczka oddziału Maria Wołek, a w lipcu i sierpniu aresztowano m.in. plut. Mariana Misiaka ps. Anioł, Władysława Sordyla ps. Kula (zabity podczas przesłuchania). 

    W lipcu 1946r. płk. Aleksander Dellman podczas inspekcji w oddziale Burza, rozkazał por. Mieczysławowi Wądolnemu ps. Mściciel zorganizowanie siatki APwK w województwie śląsko-dąbrowskim, które realizował jego zastępca ppor. Hieronim Wolniak ps. Samotny. Organizację siatki w Zagłębiu dąbrowskim wspomagał kpt. Władysław Stepokura vel Józef Bednarz, oficer 106 DP AK, a której kierownikiem w październiku 1946r. został kpt. Eugeniusz Metta vel Zawistowski ps. Sprytny. Dowódcą Grupy Operacyjnej APwK na Śląsku został kpt. Józef Bednarz ps. Wicher
    Siatkę APwK utworzono także na Dolnym Śląsku w powiecie kłodzkim, gdzie były prawdopodobnie punkty przerzutowe oraz na Górnym Śląsku w powiecie gliwickim. Do ich zadań należało m.in. ustalanie składu oraz ruchy wojsk polskich, radzieckich, zbieranie informacji o represjach wobec podziemia, wywiad polityczny i gospodarczy,  sporządzanie list aktywistów komunistycznych, typowanie obiektów do akcji ekspropriacyjnych oraz kolportaż ulotek przed wyborami do Sejmu w 1947r.
    18 sierpnia 1946r. w centrum Krakowa z więzienia św. Michała położonego przy Rynku Głównym uwolniono 64 więźniów, żołnierzy AK, NSZ i osoby, które naraziły się komunistom. Rozbicie więzienia św. Michała. Wiele wskazuje, że za rozbiciem więzienia stała Armia Polska w Kraju. Atak na więzienie dokonała 6 kompanią Zgrupowania Partyzanckiego  Błyskawica mjr. Ognia. pod dowództwem Jana Janusza ps. Siekiera.
    22 sierpnia 1946r. został aresztowany w Świdnicy ppor. Mieczysław Kozłowski ps. Bunt, który prawdopodobnie przygotowywał dla swoich ludzi bazę przed ucieczką na Zachód. Proces prowadzono w Wadowicach i po trzech dniach 4 grudnia 1946r. zapadły wyroki śmierci dla Mieczysława Kozłowskiego i plut. Mariana Misiaka, dożywocia dla Edwarda Tomiczka, Stanisław Sordyl ps. Mały (łącznik oddziału) na 15 lat, Tadeusz Hatala na 12 lat, pozostali skazani otrzymali wyroki od 10 do 2 lat więzienia, cztery osoby sąd uniewinnił.
     12 grudnia transport skazanych eskortowany był przez KBW i uzbrojonych w ciężką broń maszynową żołnierzy z 18 PP LWP kolumna samochodów do Krakowa na Montelupich. Żołnierze z oddziału Burza pod dowództwem kpt. Kwarciaka przygotowali zasadzkę w Kleczy, próbowali ratować skazanych ale dysproporcja sił była zbyt duża, aby akcja mogła się powieść. 
    17 stycznia 1947r. rankiem w Krakowie na Montelupich komuniści wykonali wyroki śmierci trzech podkomendnych mjr. Kurasia: Tadeuszu Kościelniaku ps. Silny, Wojciechu Frodyma ps. Mucha, Ryszardzie Kłapucie ps. Pomsta oraz na ppor. Mieczysławie Kozłowskim i Marianie Misiak.
    W styczniu 1947r. organizacja APwK została rozbita przez UB, jej członków aresztowano, rozbite zostały oddziały zbrojne Ognia i Mściciela. Płk. Dellman wraz z Madejskimi wyjechali do Wrocławia. Płk. Dellman ujawnił się 5 kwietnia 1947r. a po powrocie pracował w Zakopanem i krótko mieszkał w Krakowie. 
    Od lutego 1948r. pracował koło Bydgoszczy jako robotnik rolny, potem podejmował pracę referenta finansowego w Zakładach Utylizacyjnych. Od lipca 1953r. ukrywał się w obawie przed aresztowaniem i próbował przez Szczecin przedostać się na Zachód.
    28 października 1953r. płk. Dellman został aresztowany w Krakowie, gpodczas próby odwiedzin córki i 22 marca 1954r. został skazany na trzy lata więzienia. Część kary odbywał w obozie pracy przymusowej w Mielęcinie, gdzie ciężko chorował.
    Płk. Aleksander Dellman zmarł 1 marca 1969r., został pochowany w Krakowie na cmentarzu Rakowickim.  
    2 stycznia 1947r. został aresztowany kpt. Władysław Stepokura vel Józef Bednarz. Jednocześnie UB rozbija całą strukturę APwK na tym terenie, do więzienia trafił kpt. Eugeniusz Metta vel Zawistowski ps. Sprytny. Podczas śledztwa torturowany fizycznie i psychicznie, ma powybijane zęby, doznaje częściowej utraty słuchu, zamykany jest nago przy otwartym oknie i panującym mrozie. 
    3 lutego 1947r.  Wojskowy Sąd Rejonowy w Katowicach skazał kpt. Władysława Stepokurę vel Józefa Bednarza na m.in karę podwójnego dożywocia, który został zwolniony 18 maja 1956r. na mocy amnestii. Po wyjściu z więzienia zamieszkał we Wrocławiu, gdzie pracował jako zaopatrzeniowiec w zakładach lotniczych. Zmarł 17 marca 1986r. we Wrocławiu i został pochowany na Cmentarzu Osobowickim.

Źródło:

at