- Pieńska organizacja niepodległościowa - "Jest nas 34"
Ale jakie były początki i droga w konspiracji oraz walka o niepodległości Polski naszego bohatera. Na wiosnę 1942r. w obwodzie AK Sanoku została utworzona Vlll Placówka AK w Czarnej, na czele której stanął kpt. Bolesław Rudziński ps. Irka. Dowódcą plutonu I w Czarnej został por. Mieczysław Knebloch ps. Łachman, a plutonu II w Wańkowej przeniesiony tam do pracy na kierownika w tamtejszym magazynie por. Paweł Radyński ps. Sęp były legionista. Powstałymi na terenie powiatu strukturami Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (WiN) kierował por. Paweł Radyński ps.
Wiesław, Samborski, które zorganizował, zbierając pod
swoją komendą najwierniejszych i najbardziej oddaną idei WiN miejscową elitę intelektualną i
patriotyczną.W drugiej połowie 1948r. najważniejsi działacze Rady Sanok WiN zostali aresztowani przez UB i po bestialskim śledztwie Wojskowy Sąd Rejonowy w Rzeszowie skazał w ich w procesie pokazowym na kary
wieloletniego więzienia.
- Zapluty karzeł reakcji - żołnierz Tarnopol AK, Rzeszów NZW
Działające w latach 1945-47 struktury sanockiej Rady WiN krypt. R 12, 9, I, J, wchodziły w skład Rejonu WiN Krosno krypt. Południe wraz z radami: krośnieńską, jasielską i gorlicką. Strukturą nadrzędną nad rejonem krośnieńskim był Okręg WiN w Rzeszowie. Struktury Rady obejmowała zasięgiem powiaty Sanok i Lesko.Kierownikiem Rady przez cały okres istnienia był por. Paweł Radyński ps. Samborski w okresie okupacji niemieckiej dowódca placówki AK Czarna – Ustrzyki Dolne (Obwód AK Sanok).
- por. Jerzy Motriuk ps. Zatorski (Referat Ż – wywiad w wojsku),
- ppor. Stanisław Hardy ps. Klim (Referat informacji i bezpieczeństwa),
- ppor. Bronisław Trzyszka ps. Jur (Referat Straży),
- Joanna Węgrzyniak ps. Wojtuś (Referat organizacyjny i łączności),
- Bolesław Wojtowicz ps. Michał Posadzki (Referat Opieki Społecznej),
którzy tworzyli ścisłe kierownictwo Rady. Zatrudnieni byli w administracji kopalnictwa naftowego lub sanockiej spółdzielni Rolnik.
Strukturami terenowymi Rady WiN w miastach, gminach i wsiach kierowali:
- Stanisław Hardy (Koło WiN Sanok),
- Bronisław Trzyszka (Koło WiN Zagórz),
- ppor. Mieczysław Baran ps. Czarny (Koło WiN Lesko),
- Antoni Ferenc (Koło WiN Baligród),
- Jerzy Jasiński ps. Kadłubek (Koło WiN Niebieszczany),
- Maria Rady ps. Mera (Koło WiN Dębna),
- st. sierż. Władysław Pruchniak ps. Ireneusz (Koło WiN Ropienka – Wańkowa).
Kierownikami
kół i działaczami terenowymi WiN-u byli przeważnie oficerowie AK,
nauczyciele, urzędnicy pocztowi, leśnicy i księża katoliccy Sanocka
Rada WiN prowadziła działalność;
- informującą i uświadamiającą miejscowe społeczeństwo o sytuacji w okupowanym przez sowietów kraju,
- wywiadowczą – zbierając informacje o terrorze UB, MO, KBW i NKWD oraz akcjach UPA wobec ludności polskiej,
- propagandową – kolportując ulotki i gazetki Orzeł Biały, Ku Wolności,
- akcję pomocy materialnej dla rodzin poległych i aresztowanych żołnierzy podziemia niepodległościowego.
Nasilenie działalności przypadało na czas referendum ludowego w czerwcu 1946r. i wyborów do Sejmu w styczniu 1947r. Ponadto zbierano informacje o działaniach UB, KBW, wojska wobec UPA i ludności ukraińskiej, informując kierownictwo Okręgu o przygotowaniach do akcji Wisła.
Po rozbiciu przez UB kierowniczych struktur w Okręgu WiN Rzeszów komuniści jesienią 1947r. skoncentrowali się
na niszczeniu ocalałych siatek terenowych. W
powiecie sanockim i leskim miejscowe UB wsparte przez UB w Rzeszowie
prowadziły od początku 1948r. intensywne działania operacyjne z
wykorzystaniem informatorów i agentów przeciwko miejscowym strukturom
Rady WiN, które zmierzały do ujęcia jej najważniejszych działaczy.
- informującą i uświadamiającą miejscowe społeczeństwo o sytuacji w okupowanym przez sowietów kraju,
- wywiadowczą – zbierając informacje o terrorze UB, MO, KBW i NKWD oraz akcjach UPA wobec ludności polskiej,
- propagandową – kolportując ulotki i gazetki Orzeł Biały, Ku Wolności,
- akcję pomocy materialnej dla rodzin poległych i aresztowanych żołnierzy podziemia niepodległościowego.
Nasilenie działalności przypadało na czas referendum ludowego w czerwcu 1946r. i wyborów do Sejmu w styczniu 1947r. Ponadto zbierano informacje o działaniach UB, KBW, wojska wobec UPA i ludności ukraińskiej, informując kierownictwo Okręgu o przygotowaniach do akcji Wisła.
31 marca 1947r. por. Paweł Radyński ps. Sęp wyjechał z rodziną do Wrocławia i kolejno do Pieńska tuż przy granicy niemieckiej w powiecie zgorzeleckim na Dolnym Śląsku, gdzie podjął pracę jako urzędnik w Hucie Szkła.
Jednocześnie jako działaczowi Polskiego Stronnictwa Ludowego została mu powierzona funkcja Przewodniczącego Rady Powiatowej.
Ostatecznie miejsce zamieszkania por. Paweł Radyńsk w Pieńsku na Dolnym Śląsku zostało ustalone na podstawie doniesień lokalnych agentów UB. 18 sierpnia 1948r. został aresztowany przez funkcjonariuszy UB z Rzeszowa.
W ciągu kilku następnych tygodni UB aresztowało najbliższych współpracowników Bolesława Wojtowicza, Joannę Węgrzyniak i Marię Rady. Śledztwo prowadziło UB w Sanoku wspierane przez oficerów Wydziału Śledczego UB z Rzeszowa. Zatrzymanych działaczy WiN przetrzymywano w areszcie sanockiego UB i stosowano wobec nich okrutne metody śledcze polegające na fizycznym i moralnym znęcaniu się jak bicie, wielogodzinne stójki, przetrzymywanie w karcerze z wodą.
23 listopada 1948r. w sporządzonym akcie oskarżenia najważniejszym zarzutem wobec działaczom WiN była ich przynależność do tejże organizacji, która miała przemocą usunąć ustanowione Organy Władzy Zwierzchniej Narodu Polskiego, zmienić ustrój Państwa Polskiego, zbieranie i przekazywanie wiadomości stanowiących tajemnicę państwową z życia politycznego, ekonomicznego, gospodarczego i wojskowego oraz zarzuty pełnienia funkcji w Radzie WiN.
21 lutego 1949r. rozpoczęło się posiedzenie przed WSR w Rzeszowie na sesji wyjazdowej w budynku Wydziału Zamiejscowego Jasielskiego Sądu Okręgowego w Sanoku przy ul. Kościuszki 5. Przewód sądowy z przerwami trwał trzy dni, a we wniosku prokurator zażądał:
- dla por. Radyńskiego kary śmierci,
- dla Węgrzyniak dożywotniego więzienia,
- dla pozostałych oskarżonych od 7 do 15 lat pozbawienia wolności.
25 lutego 1949r. o godz. 9 rozpoczęto odczytywanie wyroku, który skazywał por. Radyńskiego na dożywotnie więzienie, Węgrzyniak i Rady otrzymały po 10 lat więzienia, Motriuk 8 lat, Hardy 7 lat, Wojtowicz 5 lat pozbawienia wolności. Wszystkich skazanych pozbawiono praw publicznych i obywatelskich oraz skonfiskował ich mienie na rzecz skarbu państwa. W przypadku Wojtowicza na mocy ustawy o amnestii z 22 lutego 1947r. sąd darował karę w całości i w tym samym dniu zwolniono go z aresztu.
Po wyroku skazani działacze WiN-u odsiadywali kary w najcięższych zakładach karnych – mężczyźni we Wronkach, a kobiety w Fordonie. Przez cały ten okres byli inwigilowani przez agenturę celną, karani dyscyplinarnie i szykanowani przez strażników, gdzie stracili zdrowie.
W 1955r. na fali odwilży zwolniono ich z więzień, ale jako byli więźniowie polityczni pozostawali pod obserwacją SB.
Dane personalne pozostałych ponad dwudziestu działaczy sanockiego i leskiego WiN-u komunistyczna SB ustaliła w kolejnych latach, aresztując ich w różnych częściach kraju, a nie mając dostatecznych dowodów ich winy inwigilując oraz wymuszając agenturalną współpracę.
Z sześciu skazanych działaczy WiN-u tylko Maria Rady i Stanisław Hardy dożyli upadku komunizmu. Maria Rady zmarła w 1993r., natomiast Stanisław Hardy w 1995r. Pozostałe osoby zmarły w latach 60 i 70.
W ciągu kilku następnych tygodni UB aresztowało najbliższych współpracowników Bolesława Wojtowicza, Joannę Węgrzyniak i Marię Rady. Śledztwo prowadziło UB w Sanoku wspierane przez oficerów Wydziału Śledczego UB z Rzeszowa. Zatrzymanych działaczy WiN przetrzymywano w areszcie sanockiego UB i stosowano wobec nich okrutne metody śledcze polegające na fizycznym i moralnym znęcaniu się jak bicie, wielogodzinne stójki, przetrzymywanie w karcerze z wodą.
23 listopada 1948r. w sporządzonym akcie oskarżenia najważniejszym zarzutem wobec działaczom WiN była ich przynależność do tejże organizacji, która miała przemocą usunąć ustanowione Organy Władzy Zwierzchniej Narodu Polskiego, zmienić ustrój Państwa Polskiego, zbieranie i przekazywanie wiadomości stanowiących tajemnicę państwową z życia politycznego, ekonomicznego, gospodarczego i wojskowego oraz zarzuty pełnienia funkcji w Radzie WiN.
- dla por. Radyńskiego kary śmierci,
- dla Węgrzyniak dożywotniego więzienia,
- dla pozostałych oskarżonych od 7 do 15 lat pozbawienia wolności.
25 lutego 1949r. o godz. 9 rozpoczęto odczytywanie wyroku, który skazywał por. Radyńskiego na dożywotnie więzienie, Węgrzyniak i Rady otrzymały po 10 lat więzienia, Motriuk 8 lat, Hardy 7 lat, Wojtowicz 5 lat pozbawienia wolności. Wszystkich skazanych pozbawiono praw publicznych i obywatelskich oraz skonfiskował ich mienie na rzecz skarbu państwa. W przypadku Wojtowicza na mocy ustawy o amnestii z 22 lutego 1947r. sąd darował karę w całości i w tym samym dniu zwolniono go z aresztu.
Po wyroku skazani działacze WiN-u odsiadywali kary w najcięższych zakładach karnych – mężczyźni we Wronkach, a kobiety w Fordonie. Przez cały ten okres byli inwigilowani przez agenturę celną, karani dyscyplinarnie i szykanowani przez strażników, gdzie stracili zdrowie.
W 1955r. na fali odwilży zwolniono ich z więzień, ale jako byli więźniowie polityczni pozostawali pod obserwacją SB.
Dane personalne pozostałych ponad dwudziestu działaczy sanockiego i leskiego WiN-u komunistyczna SB ustaliła w kolejnych latach, aresztując ich w różnych częściach kraju, a nie mając dostatecznych dowodów ich winy inwigilując oraz wymuszając agenturalną współpracę.
Z sześciu skazanych działaczy WiN-u tylko Maria Rady i Stanisław Hardy dożyli upadku komunizmu. Maria Rady zmarła w 1993r., natomiast Stanisław Hardy w 1995r. Pozostałe osoby zmarły w latach 60 i 70.
Źródło:
1. IPN. Dodatek historyczny IPN Oddział w Rzeszowie 2021
2. ŚZŻAK Biuletyn Informacyjno-Historyczny 2/20/2002
3. Tygodnik Sanocki 24,02.2012
4. Oddział partyzancki OP-23
5. Biuletyn Informacyjo-Historyczny
4. Oddział partyzancki OP-23
5. Biuletyn Informacyjo-Historyczny
