Historię opisuję na kanwie wydarzeń historycznych,
za wszelakie omyłki przepraszam.
Pamięci bohaterom - mieszkańcom ziemi zgorzeleckiej - bo honor jest w pamięci
Zgodnie z instrukcją Naczelnego Wodza Wojsk Polskich gen. Sikorskiego
z dnia 16 stycznia 1940r. Związek Walki Zbrojnej stał się częścią składową Sił
Zbrojnych Rzeczypospolitej. Utworzony Obszar Białostocki na czele z Komendą w Białymstoku o kryptonimie Bartłomiej podzielono na okręgi: Białystok, Nowogródek i Polesie, kolejno przejęte 14 lutego 1942r. przez Armię Krajową.
1 marca 1944r. Białostocki Okręg AK liczył pomiędzy 21 tys. do 26 tys. zaprzysiężonych żołnierzy, osiągając przed Akcją Burza stan 33 500 żołnierzy.
24 marca 1944r. Komendant Główny AK rozwiązał Obszar Białystok AK, a Okręg Białystok AK uzyskał status samodzielnego, podlegając bezpośrednio Komendzie Głównej.
1 marca 1944r. Białostocki Okręg AK liczył pomiędzy 21 tys. do 26 tys. zaprzysiężonych żołnierzy, osiągając przed Akcją Burza stan 33 500 żołnierzy.
24 marca 1944r. Komendant Główny AK rozwiązał Obszar Białystok AK, a Okręg Białystok AK uzyskał status samodzielnego, podlegając bezpośrednio Komendzie Głównej.
- Akcja Burza w Okręgu Białostockim AK kryptonim Pełnia
W marcu 1943r. nasza bohaterka przyjmując pseudonim Paproć i wstępuje w szeregi białostockiej Armii Krajowej. Przysięgę złożyła w punkcie łączności w Białymstoku zlokalizowanym przy ul. Reymonta 9 przed swoim dowódcą ppor. Emilianem Dziejmą ps. Grzyb, który pełnił funkcję Kierownika Ośrodka Łączności Okręgu Białystok AK. Otrzymując funkcję łączniczki, zajęła ważne stanowisko w strukturach Okręgu Białystok AK.W tym samy okresie płk. Władysław Liniarski Komendant Okręgu AK Białystok (aresztowany i 20 maja 1946r. skazany przez WSR na karę śmierci) wydał rozkaz do likwidowania band komunistyczno - żydowskich.
Paproć odbierała pocztę i rozkazy od ppor. Emiliana Dziejmy ps. Grzyb oraz kuriera Okręgu Emila Bagnowskiego ps. Luty, które następnie przekazywała dla łączników Obwodów AK Białegostoku.
Zgodnie z rozkazem KG AK z 20 listopada 1943r. cały kraju miał zostać objęty Akcją Burza polegającą na wzmożonej dywersji, nękaniu wycofujących się Niemców, a po opanowaniu terenu, miano formować jednostki stanowiące trzon Odtworzonych Sił Zbrojnych.
Sygnałem do rozpoczęcia Akcji Burza była rozpoczęta ofensywa sowiecka Bagration. Żołnierze AK występowali jako Wojsko Polskie AK - ramię zbrojne Polskiego Państwa Podziemnego i rządu londyńskiego.
Delegacja składająca się z Komendanta Okręgu płk. Mścisława i Delegata Rządu Józefa Przybyszewskiego ps. Grzymała, reprezentująca Polską władzę wojskową i cywilną na tym terenie miała negocjować utworzenie Korpusu Ziemi Białostockiej w ramach odrodzonej Armii Polskiej oraz bronić ziem na zachód od linii Curzona przed sowiecką aneksją.
W styczniu 1945r. po rozpoczęciu nowej ofensywy sowieckiej, kiedy jednostki frontowe Armii Czerwonej i NKWD opuściły Białostocczyznę, przystąpiono do ponownego odbudowa struktur AK.
Nowa sytuacji i brak łączności z Komendą Główną AK spowodowały, że płk. Mścisław podjął decyzję o reorganizacji struktur AK, nakazał przejść do ścisłej konspiracji, zakazał podejmować akcji zbrojnych przeciwko Sowietom z powodu dużego nasycenia jednostek frontowych Armii Czerwonej i NKWD, położył nacisk na propagandę oraz likwidację agentów sowieckiego resortu bezpieczeństwa.
Po otrzymaniu rozkazu o rozwiązaniu AK, płk. Władysław Liniarski uznał to za prowokację w obliczu przeświadczenia możliwego konfliktu między ZSRR, a Zachodem mają pod sobą 30 tys. strukturę uznawaną za wrogi element przez UBP i NKWD.
Płk. Mścisław podjął decyzję o dalszej konspiracji powołując - Armię Krajową Obywatelską (AKO), co wiązało się z dalszą konspirację, działalnością informacyjną, wywiadowczą, tworzenie nowych oddziałów samoobrony celem odbijanie aresztowanych, likwidowania tajnych współpracowników bezpieki, ochroną społeczności przed szabrownikami oraz represjami sowieckiego okupanta.
20 września 1944r. ppłk. Mścisławowi podporządkował się rtm. Zygmunt Szendzielarz ps. Łupaszka z resztkami 5 Wileńskiej Brygady AK, który pozostał w Puszczy Białowieskiej z zadaniem zorganizowania kadrowego oddział z wileńskich i nowogródzkich żołnierzy AK.
W listopadzie 1944r. do oddziału dołączył m.in. oficer BIP Okręgu Wileńskiego AK ppor. Lech Beynar ps. Nowina, znany historyk i publicysta Paweł Jasienica.
Po otrzymaniu rozkazu o rozwiązaniu AK, płk. Władysław Liniarski uznał to za prowokację w obliczu przeświadczenia możliwego konfliktu między ZSRR, a Zachodem mają pod sobą 30 tys. strukturę uznawaną za wrogi element przez UBP i NKWD.
Płk. Mścisław podjął decyzję o dalszej konspiracji powołując - Armię Krajową Obywatelską (AKO), co wiązało się z dalszą konspirację, działalnością informacyjną, wywiadowczą, tworzenie nowych oddziałów samoobrony celem odbijanie aresztowanych, likwidowania tajnych współpracowników bezpieki, ochroną społeczności przed szabrownikami oraz represjami sowieckiego okupanta.
20 września 1944r. ppłk. Mścisławowi podporządkował się rtm. Zygmunt Szendzielarz ps. Łupaszka z resztkami 5 Wileńskiej Brygady AK, który pozostał w Puszczy Białowieskiej z zadaniem zorganizowania kadrowego oddział z wileńskich i nowogródzkich żołnierzy AK.
W listopadzie 1944r. do oddziału dołączył m.in. oficer BIP Okręgu Wileńskiego AK ppor. Lech Beynar ps. Nowina, znany historyk i publicysta Paweł Jasienica.
Na przełomie stycznia i lutego 1945r. płk Liniarski mianował mjr. Łupaszkę komendantem oddziałów Okręgu Białostockiego AKO, a 5 Wileńska Brygada stała się dyspozycyjnym oddziałem Komendy AKO.
Wiosną 1945r następuję największe wzmożenie akcji bojowych Białostockiego Okręgu AKO, w których bierze udział ok 2 tys. żołnierzy.
Wiosną 1945r następuję największe wzmożenie akcji bojowych Białostockiego Okręgu AKO, w których bierze udział ok 2 tys. żołnierzy.
- Żołnierz Wyklęty oddziału AKO-WiN obwodu Zambrów ps. Sokół na ziemi zgorzeleckiej
W maju 1945r. Komenda Okręgu AKO podporządkowała się Delegaturze Sił Zbrojnych w Kraju (DSZ), która zrzeszała na obszarze Polski struktury poakowskie. Wytyczne Delegatury Sił
Zbrojnych w Kraju (DSZ) zmierzają do ograniczenia działalności konspiracyjnej i do rozładowania lasów.
W lipcu 1945r. oddziały 365 pułk 62 Dywizji NKWD przeprowadził Obławę Augustowską podczas której zatrzymano ok. 7 tys. osób, a następnie zamordowano i pochowano w nie ustalonym do dzisiaj miejscu ok. 800 osób podejrzewanych o związki z AK-owskim podziemiem.
Za pośrednictwem wojewody białostockiego Stefana Dybowskiego płk Mścisław podjął próbę ujawnienia struktur Okręgu AKO i został aresztowany 31 lipca 1945r. w Brwinowie pod Warszawą.
15 sierpnia 1945r. płk. Mścisław wydał rozkaz do ujawnieniu struktur Okręgu AKO Białystok, kiedy trwa sowiecki terror NKWD i ich komunistycznych agend jak UB, w których uczestniczą oddziały ówczesnego tzw. Wojska Polskiego.
Rozkaz ten trafił do Delegata (DSZ) Delegatury Sił Zbrojnych na Kraj Okręgu Białostockiego mjr. Stanisława Sędziaka ps. Warty, który uznał,
że wydana dyspozycja jest wymuszona, a wynika z działań operacyjnych UB.
Struktury Okręgu AKO Białystok nie wykonują rozkazu i przed komisją likwidacyjną stawia się ok. 300 żołnierzy. W tym czasie mjr. Sędziak zgodnie z wytycznymi Delegatury Sił Zbrojnych ogranicza liczebność struktur oddziałów leśnych i kolejno przejście do nowej struktur organizacji społeczno -politycznej Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (WiN).
Głównym zadaniem Zrzeszenia WiN staje się przede wszystkim działalność propagandowa i wywiadowcza, minimalizując aktywność zbrojną. Demobilizacja przebiega bardzo sprawnie, udało się rozpuścić większość żołnierzy.
W lasach zostali już tylko spaleni, poszukiwani przez NKWD i UB żołnierze, na których ciążyły wyroki śmierci, a ujawnienie groziło dodatkowo represjami także wobec rodzin.
Pozostające grupy w terenie zostały włączone do Zrzeszenia WiN, który liczył ok. 20 tys. członków.
W lipcu 1945r. oddziały 365 pułk 62 Dywizji NKWD przeprowadził Obławę Augustowską podczas której zatrzymano ok. 7 tys. osób, a następnie zamordowano i pochowano w nie ustalonym do dzisiaj miejscu ok. 800 osób podejrzewanych o związki z AK-owskim podziemiem.
Za pośrednictwem wojewody białostockiego Stefana Dybowskiego płk Mścisław podjął próbę ujawnienia struktur Okręgu AKO i został aresztowany 31 lipca 1945r. w Brwinowie pod Warszawą.
15 sierpnia 1945r. płk. Mścisław wydał rozkaz do ujawnieniu struktur Okręgu AKO Białystok, kiedy trwa sowiecki terror NKWD i ich komunistycznych agend jak UB, w których uczestniczą oddziały ówczesnego tzw. Wojska Polskiego.
Struktury Okręgu AKO Białystok nie wykonują rozkazu i przed komisją likwidacyjną stawia się ok. 300 żołnierzy. W tym czasie mjr. Sędziak zgodnie z wytycznymi Delegatury Sił Zbrojnych ogranicza liczebność struktur oddziałów leśnych i kolejno przejście do nowej struktur organizacji społeczno -politycznej Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość (WiN).
Głównym zadaniem Zrzeszenia WiN staje się przede wszystkim działalność propagandowa i wywiadowcza, minimalizując aktywność zbrojną. Demobilizacja przebiega bardzo sprawnie, udało się rozpuścić większość żołnierzy.
W lasach zostali już tylko spaleni, poszukiwani przez NKWD i UB żołnierze, na których ciążyły wyroki śmierci, a ujawnienie groziło dodatkowo represjami także wobec rodzin.
Pozostające grupy w terenie zostały włączone do Zrzeszenia WiN, który liczył ok. 20 tys. członków.
W lutym 1946r. ściągnięto na Białostocczyznę oddziały KBW i WP, które rozpoczęły pacyfikację terenu. Zrzeszenie WiN włączyło
się w budowę PSL, jedynej legalnej opozycji.
W grudniu 1946r. aresztowany zostaje prezes Okręgu WiN Białystok ppłk Marian Świtalski ps. Juhas, co doprowadziło do rozmów między UB, a aresztowanymi prezesami Okręgu Białystok WiN oraz III Zarządu Głównego WiN ppłk. Wincenty Kwieciński.
29 stycznia 1947r. wydana odezwa wzywała członków, żołnierzy WiN do ujawnienia się, legalna opozycja w okupowanej Polsce już praktycznie nie istniała, liczba osób działających w WiN spadła poniżej 10 tys.
W lutym 1947r. w wyniku ogłoszonej na obszarze Polski tzw. amnestii dla żołnierzy trwających w kolejnych strukturach konspiracji AK, AKO, DSZ, WiN oraz struktur narodowych Komenda Okręgu WiN Białystok opracowała plan ujawnienia.
Ujawnia się ok. 7 tys. członków, żołnierzy organizacji Konspiracji Antykomunistycznej, w wyniku której komuniści pozyskują informacje ewidencyjno-operacyjne, które umożliwiły im w kolejnych miesiącach i latach dalszą infiltrację struktur podziemia antykomunistycznego i czynną represję, aresztowania, mordy żołnierzy tegoż podziemia, którzy nie mieli żadnych szans na opuszczenie okupowanej Polski z powodu braku środków finansowych, braku dokumentów umożliwiających przemieszczanie się, zerwanych kontaktów, łączności, represji w stosunku do najbliższych członków rodziny.
W grudniu 1946r. aresztowany zostaje prezes Okręgu WiN Białystok ppłk Marian Świtalski ps. Juhas, co doprowadziło do rozmów między UB, a aresztowanymi prezesami Okręgu Białystok WiN oraz III Zarządu Głównego WiN ppłk. Wincenty Kwieciński.
29 stycznia 1947r. wydana odezwa wzywała członków, żołnierzy WiN do ujawnienia się, legalna opozycja w okupowanej Polsce już praktycznie nie istniała, liczba osób działających w WiN spadła poniżej 10 tys.
W lutym 1947r. w wyniku ogłoszonej na obszarze Polski tzw. amnestii dla żołnierzy trwających w kolejnych strukturach konspiracji AK, AKO, DSZ, WiN oraz struktur narodowych Komenda Okręgu WiN Białystok opracowała plan ujawnienia.
Ujawnia się ok. 7 tys. członków, żołnierzy organizacji Konspiracji Antykomunistycznej, w wyniku której komuniści pozyskują informacje ewidencyjno-operacyjne, które umożliwiły im w kolejnych miesiącach i latach dalszą infiltrację struktur podziemia antykomunistycznego i czynną represję, aresztowania, mordy żołnierzy tegoż podziemia, którzy nie mieli żadnych szans na opuszczenie okupowanej Polski z powodu braku środków finansowych, braku dokumentów umożliwiających przemieszczanie się, zerwanych kontaktów, łączności, represji w stosunku do najbliższych członków rodziny.
- Oddziały antykomunistyczne, żołnierze wyklęci w powiecie zgorzeleckim po 1945r. Dlaczego ???
Przetrwali najwcześniej żołnierz, którzy na żadnym etapie walki nie ujawniali swoich personaliów, pochodzenia, relacji rodzinnych, czyli trwali w zupełnej konspiracji do końca.
Większość tych
patroli i grup została rozbita w latach 1950-1954, ostatni żołnierz podziemia niepodległościowego ppor.
Stanisław Marchewka ps. Ryba został zastrzelony w marcu 1957r.
Źródło:
