W 1940r. Czortków w woj. tarnopolskim na kresowym Podolu stał się miejscem pierwszego zrywu Polaków przeciwko okupacji ziem Polski przez okupujących Sowietów. W październiku 1939r. Tadeusz Bańkowski, Henryk Kamiński oficer WP przybyły do Czortkowa oraz Heweliusz Malawski technik dentystyczny, kapral rezerwy założyli organizację konspiracyjną Stronnictwo Narodowe, której celem była walka z wrogiem i sabotaż.
Na początku stycznia 1940r. zaobserwowano, że część stacjonujących w mieście żołnierzy sowieckich wyjechała na front fiński. W takiej sytuacji polscy konspiratorzy postanowili opanować miasto - koszary, więzienie, szpital, pocztę i dworzec kolejowy.
Stamtąd mieli wyruszyć zdobytym pociągiem przez Zaleszczyki do Rumunii. Aby opóźnić pościg, planowali wysadzenie mostu na Serecie. W rocznicę Powstania Styczniowego 21 stycznia 1940r. na chórze kościoła dominikanów zebrało się kilkadziesiąt osób, które miały przystąpić do powstania. Wieczorem zaatakowali koszary. Zaalarmowani strzałami sowieci wyprowadzili swoje wojsko na ulice Czortkowa.
Walka trwała kilka godzin. Początek akcji zbrojnej zaalarmował kierownictwo NKWD w Kijowie. Na miejsce przybyli najwyżsi dygnitarze jak Mierkułow i Sierow, którzy przekazywali informacje do Berii i Stalina. Większość uczestników czortkowskiego powstania znalazła się w rękach NKWD.
Groźbę powstania potraktowano bardzo poważnie i wydano rozkazy dla NKWD rozpoczynając walkę z podziemiem.
Do 25 kwietnia 1940r. w obwodzie tarnopolskim aresztowano 540 uczestników różnych ugrupowań polskiego podziemia, głównie członków ZWZ. Jesienią 1940r. skazano na śmierć i
rozstrzelano 24 powstańców, natomiast 55 zesłano do obozów pracy,
Wśród skazanych na śmierć byli przeważnie przedstawiciele ludu pracującego miast i wsi, o których w hasłach rewolucyjna lewica troszczyła się "najbardziej": 1 podoficer zawodowy (plutonowy), 2 rolników, 1 uczeń piekarski, 1 księgowy, 1 malarz, 1 ekspedient, 1 masarz, 1 muzyk, 2 ślusarzy,1 stolarz, 1 kierowca, 1 woźnica, 1 fryzjer, 1 kolejarz, 1 strażnik więzienny, 1 uczeń szkoły rolniczej, 1 uczeń szkoły handlowej i 2 gimnazjalistów.
Sądzeni i skazani zostali na śmierć w Tarnopolu, Odessie, Kirowograd:
Tarnopol 17-18.09.1940
- Zygmunt Topolski s. Stanisława ur.1914 w Jagielnicy
- Włodzimierz lub Władysław Żuk s. Józefa ur. 1921 w Czortkowie
wyroki śmierci wykonano po 30.01.1941r.
Tarnopol 20-23.09.1940
- Ludwik Czosik s. Romana ur.1912 w Czortkowie
- Edward Prażanowski s. Wincentego ur. 1916 w Czortkowie
- Bolesław Witkowski s. Stanisława ur.1920 w Czortkowie
- Edward Zając s. Stefana ur. 1917 w Czortkowie.
- Władysław Petecki s. Franciszka ur. 1898 w Łabodowie (wyrok zamieniono na 10 lat łagrów)
wyroki śmierci wykonano po 30.01.1941r.
Tarnopol 25-28.09.1940
- Bronisław Czajkowski s. Józefa ur.1921 w Czortkowie
- Tadeusz Kądzielewski s. Władysława ur. 1921 w Białobożnicy
- Eugeniusz Komarnicki s. Stefana ur. 1921 w Czortkowie
- Tadeusz Nowicki s. Mikołaja ur. 1919 we Lwowie
- Eugeniusz Piotrowski s. Błażeja ur.1922 w Czortkowie
- Bronisław Wayda s. Alojzego ur. 1918 w Przemyślu
- Karol Wolański s. Szymona ur.1918 w Siemakowcach
wyroki śmierci wykonano po 4.02.1941
Odessa 27-30.09.1940
- Aleksander Czajkowski s. Franciszka ur. 1920 w Czortkowie,
- Stefan Kornikowski s .Juliana ur.1917 w Czortkowie,
- Kazimierz Kratus s. Pawła ur. 1919 w Czortkowie,
- Tadeusz Ohlberger s. Teofila ur. 1919 w Czortkowie,
- Michał Rawluk s. Mikołaja ur. 1919 w Turylczach,
- Tadeusz Schodnicki s. Jakuba ur. 1920 w Czortkowie,
- Wacław Zdunek s. Szczepana ur. 1919 w Starościnie,
- Tadeusz Grondalski s. Piotra ur. 1920 w Czortkowie (zamieniono na 10 lat łagrów),
wyroki śmierci wykonano 19.02.1940
Kirowograd 21.10.1940
- Stanisław Skowronek s. Jana ur.1904 w Krakowie, wyrok śmierci wykonano 26.12.40
Tarnopol 29.10.1940
- Władysław Zalewski s. Ludwika ur. 1902 w Czortkowie, wyrok śmierci wykonano 13.01.41
Źródło:
http://ipn.gov.pl
http://www.kresy.pl
http://rafalby.republika.pl (pdf)
http://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/
http://pl.wikipedia.org
www.chortkiv.te.ua/
www.kuriergalicyjski.com
